Ośrodek Bezpieczeństwa Energetycznego

Transformacja energetyczna Polski oraz innych krajów Morza Bałtyckiego musi godzić cele znane z prawa energetycznego: bezpieczeństwa dostaw, atrakcyjnych cen energii i jak najmniejszego wpływu negatywnego na środowisko. Okazuje się, że historyczna idea Pierścienia Bałtyckiego wzbogacona o nowe akcenty może pomóc w realizacji tego planu. Unilateralne starania poszczególnych państw Morza Bałtyckiego nie przyniosą oczekiwanych efektów polityki energetyczno-klimatycznej Unii Europejskiej. Pomoże sieciowanie rynków energii i gazu wzbogacone o inicjatywy w odniesieniu do magazynowania i transportu wodoru oraz budowy nowych mocy wytwórczych energetyki odnawialnej. Współpraca państw Morza Bałtyckiego w energetyce pogodzi bezpieczeństwo energetyczne z polityką dekarbonizacji dając w efekcie stabilne warunki rozwoju gospodarczego na czele z atrakcyjną ceną energii. Warto wyjść z analizą od koncepcji Pierścienia Bałtyckiego.

Tło historyczne budowy Pierścienia Bałtyckiego

Historycznie pierścień energetyczny to koncepcja współpracy państw Morza Bałtyckiego, której celem jest stworzenie zintegrowanej sieci elektroenergetycznej pomiędzy nimi. Integracja ta ma umożliwić efektywne i zrównoważone zarządzanie zasobami. Jest częścią szerszych działań na rzecz integracji rynków energetycznych, promowania energetyki odnawialnej i wzmocnienie bezpieczeństwa energetycznego. Idea jest zgodna z unijnym celem sieciowania systemu elektroenergetycznego.

Pierwotnie hasło Pierścienia Bałtyckiego pojawiło się w debacie o integracji tak zwanej wyspy bałtyckiej, czyli Litwy, Łotwy oraz Estonii z rynkiem energii oraz gazu Unii Europejskiej. Te państwa były historycznie zintegrowane w systemie elektroenergetycznym Białoruś, Rosja, Estonia, Litwa, Łotwa (BRELL – IPS/UPS) ze względu na przynależność do Związku Sowieckiego przed jego rozpadem. Podobnie, rynek gazu tych krajów był w stu procentach zintegrowany z rynkiem rosyjskim, a Gazprom zaopatrywał je w gaz. Ta sytuacja uległa zmianie wraz z integracją rynków możliwą dzięki zakończoną już instalacją pływającego terminalu LNG – FSRU w Kłajpedzie w 2014 roku oraz budową Gazociągu Polska-Litwa w 2022 roku, a także programowi synchronizacji systemu elektroenergetycznego krajów bałtyckich z kontynentalnym przez Polskę, którego finał nastąpi w 2025 roku.

Założenia integracji regionu Morza Bałtyckiego są nadal aktualne:

• Integracja energetyczna regionu poprzez budowę infrastruktury przesyłowej pomiędzy Polską, Niemcami, Szwecją, Danią, Litwą, Łotwą, Estonią i Finlandią. Takie rozwiązanie umożliwiłoby stworzenie jednego, wspólnego rynku, z możliwością swobodnej wymiany energią elektryczną i efektywnym wykorzystaniem różnych źródeł energii, w tym odnawialnych.
• Rozwój OZE na Bałtyku – pierścień ma umożliwić rozwój energetyki odnawialnej, w tym morskich farm wiatrowych i fotowoltaiki. Morze Bałtyckie charakteryzuje się dużym potencjałem wytwarzania energii z tego typu źródeł, przede wszystkim dużą wietrznością.
• Bezpieczeństwo energetyczne – połączenie sieci przesyłowych i rozwój technologii na Bałtyku ma wzmocnić działania na rzecz dywersyfikacji źródeł energii. Współpraca międzynarodowa ma umożliwić wspólne łagodzenie skutków kryzysów energetycznych oraz stabilizację cen energii. Oznacza budowę podmorskich kabli i nowych linii przesyłowych, takich jak istniejąca podwodna linia wysokiego napięcia prądu stałego SwePol Link, czyli połączenie między Polską a Szwecją.
• Współpraca w Unii Europejskiej – integracja krajów bałtyckich może wzmocnić ich pozycję negocjacyjną w gabinetach Unii Europejskiej, w tym w kwestiach finansowania inwestycji i wsparcia legislacyjnego.

Dotychczasowe inicjatywy Pierścienia Bałtyckiego

Pierścień energetyczny na Morzu Bałtyckim to temat wieloletniej dyskusji i został poszerzony o możliwości rozwoju regionalnej współpracy w energetyce w różnych obszarach. Na przestrzeni lat powstało kilka projektów i inicjatyw, mających na celu rozwój połączeń pomiędzy państwami tego regionu.

• Baltic Energy Market Interconnection Plan

W 2009 roku został zaprezentowany plan połączenia rynków energii państw bałtyckich o nazwie The Baltic Energy Market Interconnection Plan. BEMIP to jedna z najstarszych i najbardziej zaawansowanych inicjatyw na rzecz rozwoju infrastruktury energetycznej Morza Bałtyckiego. Jej celem jest stworzenie otwartego i zintegrowanego rynku energii państw grupy, do której należą Dania, Niemcy, Estonia, Łotwa, Litwa, Polska, Finlandia i Szwecja. Komisja Europejska wylicza, że w ramach wdrażania BEMIP w państwach bałtyckich udało się zrealizować szereg inwestycji transgranicznych i wewnętrznych. – Projekty, takie jak Estlink 1 i 2, Nordbalt i  LitPol Link , łączące trzy państwa bałtyckie odpowiednio z Finlandią, Szwecją oraz Polską, poprawiły integrację regionu z rynkiem energetycznym Unii Europejskiej – podkreśla Komisja Europejska.

• Baltic Offshore Grid Initiative

W 2020 roku pojawiła się inicjatywa Baltic Offshore Grid Initiative, w ramach której operatorzy systemów przesyłowych z krajów bałtyckich zobowiązali się do współpracy na rzecz bałtyckiej energetyki wiatrowej. Sygnatariuszami inicjatywy byli operatorzy systemów przesyłowych: Fingrid z Finlandii, Svenska kraftnät ze Szwecji, Energinet z Danii, 50Hertz z Niemiec, Elering z Estonii, AST z Łotwy i Litgrid AB z Litwy. Celem tego porozumienia jest opracowanie wspólnych zasad planowania bałtyckiej sieci energetycznej na morzu, uwzględnienie bałtyckiej sieci energetycznej na morzu w dziesięcioletnim planie rozwoju sieci ENTSO-E oraz stworzenia wspólnej wizji jej rozwoju.

• Deklaracje bałtyckie

Kolejne lata przyniosły następne porozumienia i deklaracje o współpracy animujące współpracę krajów Pierścienia Bałtyckiego. W 2022 roku weszła w życie Deklaracja Marienborgska. Została przyjęta przez osiem państw Unii Europejskiej: Polskę, Danię, Niemcy, Łotwę, Litwę, Estonię, Szwecję i Finlandię. To zobowiązanie do budowy 19,6 GW morskiej energetyki wiatrowej do 2030 roku na Morzu Bałtyckim. Sygnatariusze ocenili potencjał offshore na Bałtyku na 93 GW. Zadeklarowali dążenie do uproszczenia procedur i realizacji transgranicznych projektów energetycznych. Uwzględnili także potrzebę rozbudowy infrastruktury elektroenergetycznej, która pozwoli zintegrować nowe źródła odnawialne.

Deklaracja Wileńska z 2024 roku została przyjęta przez Litwę, Danię, Estonię, Finlandię, Niemcy, Łotwę, Polske i Szwecję. Zakłada ścisłą współpracę na rzecz ochrony infrastruktury energetycznej na Morzu Bałtyckim. Podnosi zagadnienie nowych zagrożeń infrastruktury tego typu po rozpoczęciu inwazji Federacji Rosyjskiej na Ukrainie. Przypomina, że liczne incydenty z udziałem takiej infrastruktury pokazują konieczność rozbudowy infrastruktury transgranicznej, która zwiększy odporność na zagrożenia. Łączenie potencjałów w regionie ma zatem być odpowiedzią na wyzwania, którym trudniej sprostać bez współpracy.

• Transgraniczne połączenia gazowo-wodorowe

W 2022 roku operatorzy z sześciu państw Unii Europejskiej podpisali umowę o współpracy w ramach projektu transgranicznego o nazwie Nordic-Baltic Hydrogen Corridor. Porozumienie to sygnowały: Gaz-System (Polska), Gasgrid Finland (Finlandia), Elering (Estonia), Conexus Baltic Grid (Łotwa), Amber Grid (Litwa) i ONTRAS (Niemcy). Nordycko-Bałtycki Korytarz Wodorowy ma w założeniu wzmocnić bezpieczeństwo energetyczne regionu, zmniejszyć zależność od importowanej energii kopalnej i stworzyć szybką ścieżkę dekarbonizacji w najważniejszych sektorach gospodarki, w tym np. w przemyśle, transporcie, elektroenergetyce i ciepłownictwie. Korytarz wodorowy ma wspierać realizację celów polityki energetyczno-klimatycznej Unii Europejskiej w zakresie zwiększania udziału źródeł odnawialnych w miksie energetycznym oraz redukcji emisji CO2.  To jeden z kilku projektów wodorowych w regionie, obok Nordyckiego Szlaku Wodorowego (połączenie instalacji produkcyjnych, a także odbiorców wodoru w Szwecji i Finlandii), Baltic Sea Hydrogen Collector (połączenie zakładów produkujących wodór na lądzie i morzu w Szwecji, Finlandii i regionie Morza Bałtyckiego z odbiorem w Niemczech), doliny wodorowej BalticSeaH2 (pomiędzy Finlandią a Estonią oraz połączenie jej z lokalnymi dolinami w innych krajach). czy European Hydrogen Backbone (EHB), inicjatywy 31 operatorów infrastruktury energetycznej (25 państw członkowskich UE, a także Norwegia, Wielką Brytania i Szwajcaria), której celem jest utworzenie planu sieci wodorowej o długości 39 700 km do 2040 roku.

Polityka unijna animuje integrację Pierścienia Bałtyckiego

Komisja Europejska przyjęła w rozporządzeniu 2018/1999 o zarządzaniu Unią Energetyczną cel budowy połączeń elektroenergetycznych między państwami członkowskimi o mocy odpowiadającej co najmniej 15 procentom mocy wytwórczych w danym kraju do 2030 roku. Integracja rynków ma doprowadzić do spadku cen energii, dzięki bardziej swobodnemu przepływowi z krajów o niższej cenie do tych z wyższą. Należy przyznać, że to założenie jest testowane w czasie, gdy dochodzi do szoków cenowych wywołanych nagłą niedostępnością źródeł odnawialnych.

Chodzi między innymi o zjawisko tzw. Dunkelflaute, czyli niekorzystnej wietrzności na morzu zmniejszająca podaż energii z farm wiatrowych przy niskiej podaży z fotowoltaiki w sezonie jesienno-zimowym. To zjawisko wywołało rekordowe ceny giełdowe energii elektrycznej w Niemczech w listopadzie 2024 roku. Wyniosła 936 euro za megawatogodzinę i był to poziom niewidziany nawet w apogeum kryzysu energetycznego w 2022 roku. W konskewencji pojawiły się sygnały o braku woli Norwegii kontynuacji prac nad nowymi połączeniami z Danią oraz ostrzeżenia Szwecji, że nie będzie inwestować w połączenia transgraniczne, jeśli doprowadzą do podwyżki, a nie obniżki cen na jej rynku.

Te wyzwania mogą zmniejszyć zainteresowanie dalszą integracją rynków, ale są z tego względu raczej argumentem z budową mocy dyspozycyjnych w obszarze Morza Bałtyckiego oraz wykorzystania ich do równoważenia zintegrowanych rynków energetycznych. Przykładowo, współczynnik sieciowania Danii i Łotwy sięga według danych S&P Global Platts 36 procent i jest to najwyższy wynik w badanej grupie, a w Polsce – 6 procent oznaczające najniższy wynik. Rozwój połączeń transgranicznych pozwoli uzyskać większe bezpieczeństwo dostaw oraz bardziej atrakcyjne ceny energii po zwalczeniu problemów z dostępnością mocy dyspozycyjnych.

W tym kontekście należy także wymienić regulacje z tzw. pakietu Fit for 55. To po pierwsze dyrektywa RED II narzucająca cele rozwoju energetyki odnawialnej w Unii Europejskiej, wykorzystanie 42 procent zielonego wodoru (Renewable fuels of non-biological origin – RFNBO) w przemyśle do 2030 roku. To także nowy cel unijny zakładający spadek emisji CO2 o 55 procent do 2030 roku, 10 mln ton produkcji i importu wodoru do Unii Europejskiej (REPowerEU). S&P Global Platts szacuje, że z grupy Polska, Dania, Litwa, Łotwa, Estonia, Niemcy i Szwecja tylko ten ostatni kraj jest na szlaku do realizacji unijnego celu neutralności klimatycznej do 2050 roku.

Rozwój połączeń transgranicznych oraz morskiej energetyki wiatrowej w regionie może zmienić tę sytuację na korzyść pozostałych krajów. S&P zauważa regionalne synergie do wykorzystania. Polska i Niemcy mają istotne moce wytwórcze w fotowoltaice. Szwecja posiada największy potencjał lądowej energetyki wiatrowej. Zaangażowanie Niemiec i Danii w morskie farmy wiatrowe na Morzu Północnym daje im istotne doświadczenie oraz potencjał przemysłowy do zaangażowania w takie projekty na Bałtyku. Infrastruktura LNG w Polsce i na Litwie a także rozwój wydobycia gazu na terytorium Niemiec mogłyby zwiększyć możliwość wykorzystania tego paliwa przejściowego po porzuceniu dostaw z Rosji zgodnie z programem REPowerEU. Współpraca regionalna mogłaby zatem umożliwić lepszą alokację zasobów i przyspieszenie dekarbonizacji.

Przy tym, państwa Morza Bałtyckiego posiadają szereg istniejących i planowanych portów instalacyjnych morskich farm wiatrowych z jednej strony oraz rosnącą liczbę planowanych projektów offshore z drugiej. Przykładowo, Dania posiada istotną nadwyżkę mocy przerobowych w portach instalacyjnych w stosunku do planowanych farm wiatrowych, a Polska na odwrót – nie posiada żadnego portu instalacyjnego, a ma ambitne plany budowy offshore. Z punktu widzenia rozwoju produkcji wodoru to państwa Europy kontynentalnej jak Polska i Niemcy mają najwyższe koszty produkcji tego paliwa, a Skandynawowie – najniższe. Powodem jest największa penetracja OZE oraz współczynnik ich wykorzystania na Północy. Oznacza to, że według S&P kraje skandynawskie będą miały istotną nadwyżkę zielonego wodoru RFNBO, którą mogłyby się podzielić z krajami na południe od nich nad Morzem Bałtyckim.

Wspólne planowanie infrastruktury wytwarzania energii, wodoru oraz jego transportu pozwoli lepiej alokować środki. Z kolei największa aktywność przemysłowa w regionie w Polsce oraz Niemczech jest powiązana z największą emisyjnością a największy potencjał składowania dwutlenku węgla znajduje się w krajach skandynawskich. Współpraca regionalna przy projektach CCUS na Morzu Bałtyckim może zwiększyć prawdopodobieństwo ich wdrożenia.

Współpraca gazowa w regionie pozwoli zmniejszyć zależność od gazu rosyjskiego z około 65 procent według S&P w 2021 roku do zera w 2027 roku zgodnie z programem unijnym REPowerEU. Rozbudowa punktów wejścia LNG w Polsce, Niemczech oraz na Litwie pozwoli w pełni zaopatrywać rynek Morza Bałtyckiego w gaz spoza Rosji. Odpowiednie zarządzanie projektami na poziomie regionalnym pozwoli uniknąć innego zagrożenia w postaci aktywów osieroconych w razie prognozowanego spadku zapotrzebowania na gaz na dalszym etapie transformacji energetycznej.

Przełamać bariery integracji Pierścienia Bałtyckiego

Ograniczenia rozwoju współpracy energetycznej krajów Pierścienia Bałtyckiego mają podobny charakter. Wszystkie opisywane obszary cierpią ze względu na zbyt długa ścieżkę procedur pozwoleniowych i środowiskowych. Wszystkie walczą z niedoborami mocy przerobowych i finansowania. Tymczasem megaprojekty jak korytarze wodorowe czy porty instalacyjne są niezbędne do osiągnięcia oczekiwanych efektów z punktu widzenia priorytetów polityki energetycznej. Oznacza to, że wspólna polityka na rzecz integracji Pierścienia Bałtyckiego pozwoli lepiej alokować zasoby i planować transformację energetyczną tak, aby pogodzić priorytety bezpieczeństwa dostaw, atrakcyjnej ceny energii i ograniczonego wpływu na środowisko.  Do tego będą potrzebne jednak rozwiązania regulacyjne na poziomie poszczególnych państw unijnych regionu.

Dialog między nimi oraz Komisją Europejską pozwoli stworzyć mechanizmy wsparcia pozwalające na realizację megaprojektów Pierścienia Bałtyckiego. Odpowiednia polityka pozwoli przezwyciężyć trendy dezintegracyjne w polityce energetycznej Unii Europejskiej, widocznej szczególnie w odniesieniu do łączenia rynków nowymi połączeniami elektroenergetycznymi. Zrównoważenie polityki pozwoli ochronić państwa Morza Bałtyckiego przed niekorzystnymi konsekwencjami coraz większej penetracji odnawialnych źródeł energii. Doświadczenie Warszawy w dyskusji o tzw. przesuwnikach fazowych może być cenne na skalę europejską. Polska prezydencja w Radzie Unii Europejskiej rozpoczynająca się pierwszego stycznia 2025 roku może wyjść z nowymi inicjatywami na rzecz planowania mocy wytwórczych energii, gazu i wodoru, połączeń transgranicznych oraz transportowych tych produktów w regionie, a także dodatkowego wsparcia finansowego integracji krajów Morza Bałtyckiego z Unii Europejskiej.

Materiał edukacyjny Ośrodka Bezpieczeństwa Energetycznego powstał przy wsparciu merytorycznym Grupy Orlen, największego dostawcy gazu na rynku polskim.